Fotoboek ‘Mijn papa is de baas van alle vogels’.
Hoe geef je vorm aan de leegte die achterblijft na een suïcide? Fotograaf Ester Afman zocht naar antwoorden en maakte het fotoboek ‘Mijn papa is de baas van alle vogels’. In het boek, mede mogelijk gemaakt door het 113 Fonds Zelfmoordpreventie, onderzoekt Ester de impact van de suïcide van haar partner Bert, de vader van haar zoon. We spraken met haar over het ontstaan van het boek en de kracht van het vastleggen van het verlies na een suïcide.
Een verhaal dat jarenlang op haar wachtte
Op tafel ligt een mooi vormgegeven boek dat mede mogelijk is gemaakt door het 113 Fonds Zelfmoordpreventie. Ester slaat het boek open. Ze kijkt even naar een van de pagina's voordat ze begint te vertellen. "Ik wilde geen boek maken dat uitlegt hoe rouw werkt," zegt ze. "Ik wilde laten zien hoe rouw voelt." We kijken vervolgens naar verstilde landschappen, kale bomen, verlaten straten en een lucht waarin één wolk alle ruimte krijgt.
Jarenlang liep Ester rond met het idee om iets te maken over het verlies van haar partner Bert, die op 13 januari 2001 door zelfdoding overleed. Hun zoon was op dat moment nog geen drie jaar oud. Toch duurde het nog jaren voordat ze wist welke vorm dat verhaal moest krijgen.
"Zijn overlijden heeft mijn leven eigenlijk in tweeën gedeeld: vóór Bert en ná Bert. Lange tijd wist ik niet hoe ik daar iets mee moest doen. Het was te groot voor een gewoon verhaal en te complex om eenvoudig uit te leggen." Pas tijdens haar afstudeerjaar aan de Fotoacademie in Amsterdam voelde ze dat de tijd rijp was en pakte het op haar manier aan. Niet door de gebeurtenissen chronologisch te reconstrueren, maar door te onderzoeken wat het betekent om achter te blijven. "Ik wilde geen verslag maken van wat er gebeurd was. Ik wilde iets laten zien van de shock, de stilte, de leegte en het ongeloof. Maar ook van de liefde die blijft bestaan."
Voordat ze daadwerkelijk begon, legde ze haar plannen eerst voor aan haar zoon. "Het gaat tenslotte ook over zijn vader," zegt ze. "Hij was inmiddels volwassen en ik heb hem gevraagd of hij het goed vond dat ik dit onderwerp zou gebruiken voor mijn afstudeerproject. Dat vond ik heel belangrijk. Zonder zijn instemming had ik het niet op deze manier gedaan." Zijn steun tijdens het maakproces gaf haar het vertrouwen om verder te gaan. Ook hij is uiteindelijk onderdeel geworden van het boek.
Fotografie als taal van rouw
Waarom het verhaal vertellen via fotografie? Ester hoeft daar niet lang over na te denken. "Woorden proberen vaak iets te verklaren," zegt ze. "Beelden kunnen iets laten voelen zonder dat alles wordt dichtgetimmerd." Misschien is dat wel precies waarom fotografie voor haar dichter bij de ervaring komt dan taal. Waar woorden soms tekortschieten, laten beelden ruimte voor gevoelens die zich moeilijk laten benoemen.
Na het overlijden van Bert bevond ze zich in een wereld die volledig uit balans was. Voor haar stond de tijd stil, terwijl het daarbuiten moeiteloos doorging. "Mensen deden boodschappen. Kassières maakten grapjes. En ik dacht alleen maar: hoe kan dit? Hoe kan het dat alles gewoon doorgaat terwijl dit is gebeurd?" Precies die botsing probeert ze in haar foto's voelbaar te maken.
"Rouw na zelfdoding is niet lineair," legt ze uit. "Het is geen verhaal met een begin, midden en eind. Het bestaat uit flarden. Een trap in het donker. Een lege jas. Sneeuw die gewoon blijft vallen terwijl jouw wereld stilstaat. Een schaduw. Een horizon. Vogels in de verte." Ze wijst naar een van de foto's in het boek. "Beelden kunnen leegte dragen.”
‘Mijn papa is de baas van alle vogels’
De titel van het boek roept onmiddellijk vragen op. Het komt uit de mond van een peuter. "Kort na het overlijden van Bert zei mijn zoon ineens: 'Mijn papa is de baas van alle vogels.'" Ze glimlacht wanneer ze eraan terugdenkt. Bert hield van vogels en wees ze tijdens wandelingen vaak aan. Haar zoon gaf zijn vader op die manier een nieuwe plek. Niet in een hemel of als een ster aan de nachtelijke lucht, maar tussen de vogels.
"Ik heb bewust nooit tegen hem gezegd dat papa een sterretje in de hemel was geworden. Ik ben zelf niet gelovig en wilde hem niets vertellen waar ik niet achter stond. Ik heb geprobeerd eerlijk te zijn, op een manier die een jong kind kon begrijpen. Papa kan niet meer praten. Papa kan niet meer spelen. Papa is dood." Maar kinderen maken vervolgens hun eigen beelden. "En dit beeld vond ik zoveel poëtischer en troostender dan alles wat ik zelf had kunnen bedenken. Daarom moest dit de titel van het boek worden."
Liefde voorbij het oordeel
Volgens Ester rust er niet alleen een taboe op suïcide, maar ook op de rouw die daarna volgt. "Mensen zeiden dingen als: 'Hij heeft jullie dit aangedaan.' Of: 'Dat was egoïstisch.' Ik begreep die boosheid soms wel, maar voor mij was Bert niet alleen iemand die door zelfdoding was overleden. Hij was mijn geliefde. De vader van mijn zoon. Iemand van wie ik hield." Juist daardoor voelde haar eigen verdriet soms ingewikkeld. "Het leek soms alsof je vooral boos zou moeten zijn. Terwijl ik vooral kapot was van verdriet."
Juist dat aspect van rouw na zelfdoding krijgt volgens haar weinig aandacht. Er wordt vaak gesproken over de daad, over schuldgevoel, over de vraag waarom iemand deze keuze heeft gemaakt. Veel minder gaat het over degene die achterblijft. "Terwijl je gewoon iemand verliest van wie je hield. Punt. En dat verlies is echt, ook als de manier waarop iemand sterft moeilijk of onbegrijpelijk is."
Vormgeven is iets anders dan verwerken
"Ik heb geleerd dat rouw niet netjes verloopt. Het is geen proces dat je afwerkt en daarna achter je laat. Het verandert van vorm, maar het verdwijnt niet." Bij zelfdoding komen daar bovendien vaak onbeantwoorde vragen bij. Vragen die zich blijven herhalen. Had ik iets kunnen zien? Had ik iets kunnen doen? Had ik iets kunnen voorkomen? "Mensen kunnen naast je staan, en dat is ontzettend belangrijk, maar in het diepste verdriet ben je uiteindelijk ook alleen."
Toch bracht het maken van het boek iets in beweging. "Door beelden te maken kon ik opnieuw naar het verdriet kijken. Niet om het op te lossen, maar om het zichtbaar te maken. En vormgeven is iets anders dan verwerken." Die nuance vindt ze belangrijk. Of een verlies ooit helemaal verwerkt zou kunnen zijn, gelooft ze niet.
Wanneer beelden gesprekken openen
Tijdens haar afstuderen en de expositie op het Westergasterrein in Amsterdam bleek al snel dat het boek meer deed dan alleen haar eigen verhaal vertellen. Bezoekers bleven lang bij de foto's staan. Sommigen werden stil. Anderen begonnen juist te praten. "Ik had drie grote foto's op lichtbakken gepresenteerd. Daarnaast lag het boek op tafel met een kaart waarop mijn verhaal stond. Ik was zelf aanwezig om vragen te beantwoorden. Daardoor ontstonden echte gesprekken." Dat raakte haar. "Mensen begonnen verhalen te vertellen die ze normaal niet zo snel delen. Dan wordt een fotoboek ineens meer dan een object. Het wordt een opening."
Ook later bleven die reacties komen. Mensen die het boek via haar website bestelden, stuurden kaarten waarin ze schreven hoeveel herkenning ze vonden in de beelden. Het boek reisde via Self Publishers United bovendien mee naar boekenmarkten en foto-exposities in onder andere Londen en Leipzig, waardoor het een veel groter publiek bereikte dan Ester vooraf had durven hopen. Een reactie van een bijzonder hoogleraar aan de Rijksuniversiteit Groningen, gespecialiseerd in complexe rouw, maakte bijzondere indruk. Hij vertelde haar hoe de beelden de leegte en het gemis tastbaar maakten. "Dat betekende veel voor mij," zegt ze. "Want dat is precies wat ik probeerde te doen."
Misschien nog waardevoller vindt ze wat het boek thuis teweegbracht. "Het heeft ook tussen mij en mijn zoon een ander gesprek op gang gebracht. Waar het eerst meer mijn verhaal was, omdat hij nauwelijks herinneringen had aan zijn vader, voelt het nu ook veel meer als zijn verhaal."
Een boek dat zorgvuldig mocht ontstaan
Toen Ester wist dat haar boek daadwerkelijk uitgegeven werd, wilde ze het zo zorgvuldig mogelijk maken. Niet alleen de inhoud, maar ook de vorm moest recht doen aan het onderwerp. "Een fotoboek maken is kostbaar. Je hebt te maken met vormgeving, lithografie, papier en drukwerk. Juist bij dit onderwerp vond ik kwaliteit belangrijk. Het mocht geen vluchtig boekje worden." Naast crowdfunding en eigen middelen diende ze daarom een aanvraag in bij het 113 Fonds Zelfmoordpreventie. Niet alleen vanwege de financiële bijdrage, benadrukt ze, maar ook omdat de betrokkenheid van het fonds voelde als erkenning voor het onderwerp.
De bijdrage van het fonds maakte het mogelijk om het boek precies zo uit te voeren als zij voor ogen had. "Zonder die steun had ik concessies moeten doen. Dan was het boek waarschijnlijk eenvoudiger geworden en had ik minder zorg kunnen besteden aan de vormgeving. Nu kon de vorm echt passen bij de kwetsbaarheid en de ernst van het onderwerp."
Een praatboek
Ze sluit het boek voorzichtig. Op de omslag zien we opnieuw de foto met de kale takken van de bomen. In een winterse pauze voordat de natuur weer tot bloei komt. "Ik hoop dat dit een praatboek is. Een boek dat je op tafel legt wanneer woorden moeilijk zijn. Een boek dat helpt om een gesprek te openen over verlies, zelfdoding, liefde en achterblijven."
Ze glimlacht. "Als het boek ervoor zorgt dat iemand zich minder alleen voelt, of dat iemand durft te vragen: 'Hoe is dit eigenlijk voor jou?', dan heeft het gedaan wat ik hoopte."
Inspireert dit jou om in actie te komen voor het 113 Fonds ?
Projecten zoals deze hebben financiering nodig. Het 113 Fonds ondersteunt initiatieven vanuit de samenleving om de impact op suïcidepreventie in Nederland te vergroten. Want ‘een land waarin niemand radeloos sterft door zelfdoding’ kunnen we alleen samen bereiken. Wil je zelf een actie opzetten om geld in te zamelen voor het 113 Fonds of een bestaande actie ondersteunen? Dit kan eenvoudig via ons actieplatform.
Wil je liever een donatie doen? Ook dit is mogelijk via deze site. Alvast bedankt!
